De komende jaren werken alle gemeenten aan warmteprogramma’s en wijkuitvoeringsplannen om de gebouwde omgeving aardgasvrij te maken. Bewoners verwachten een betaalbare oplossing, woningcorporaties moeten investeren binnen beperkte budgetten en gemeenten zoeken naar systemen die uitvoerbaar zijn én toekomstbestendig. Tegelijkertijd zorgen stijgende investeringskosten, netcongestie en de lange doorlooptijden van veel grootschalige projecten ervoor dat de uitvoering onder druk staat.

Door: Henriëtte Davids (Climate for life)

Juist daarom is het belangrijk om alle bewezen warmteoplossingen volwaardig mee te nemen in de afweging. Bodemenergie is zo’n oplossing. Toch krijgt deze techniek in gemeentelijke warmteprogramma’s nog lang niet altijd de aandacht die zij verdient. Dat is opmerkelijk, want bodemenergie scoort juist goed op de thema’s die voor gemeenten steeds belangrijker worden: betaalbaarheid, uitvoerbaarheid, netbewust bouwen en klimaatadaptatie.

Betaalbaarheid begint bij een lage maatschappelijke kostprijs

Voor veel gemeenten is betaalbaarheid inmiddels een van de belangrijkste randvoorwaarden voor een succesvolle warmtetransitie. Juist op dat punt laat bodemenergie goede resultaten zien. De maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) van CE Delft concludeert dat bodemenergie in verschillende situaties gunstig kan uitpakken vanuit het perspectief van maatschappelijke kosten. Niet alleen vanwege de relatief lage exploitatiekosten, maar ook doordat de techniek efficiënt omgaat met energie, een lange levensduur kent en goed aansluit op toekomstige verduurzaming van de gebouwde omgeving.

Ook woningcorporaties kunnen daarvan profiteren. De Total Cost of Ownership van bodemenergiesystemen kan aantrekkelijk zijn, doordat niet alleen de investering, maar de kosten over de gehele levensduur worden meegewogen. Dat kan bijdragen aan het beheersbaar houden van de kosten van verduurzaming.

Voor bewoners kan de hoge energie-efficiëntie bijdragen aan lagere energiekosten voor verwarming en koeling. Praktijkmetingen uit tienduizenden woningen laten bovendien zien dat de elektriciteitsvraag van bodemengiesystemen opvallend beperkt is. Tijdens de winterpiek bedraagt het gelijktijdig elektrische vermogen gemiddeld ongeveer 0,5 kW per woning, inclusief ruimteverwarming én warm tapwater. In de zomer daalt dit naar ongeveer 0,2 kW per woning, inclusief passieve koeling en warm tapwater. De meetresultaten uit de whitepaper Netbewust bouwen (Climate for Life, 2026) laten zien dat de belasting van het elektriciteitsnet aanzienlijk lager kan uitvallen dan vaak wordt aangenomen.

Voor gemeenten is dat relevant. Een lagere piekbelasting beperkt de extra druk op het elektriciteitsnet en kan daarmee de inpassing van woningbouw en verduurzaming in gebieden met netcongestie vergemakkelijken.

Kijk verder dan alleen verwarmen

Een tweede ontwikkeling die steeds nadrukkelijker op de bestuurlijke agenda staat, is oververhitting van woningen. Door betere isolatie en steeds warmere zomers groeit de behoefte aan koeling snel. Dat is niet voor niets de reden dat de TOjuli-eis in de NTA 8800 inmiddels verplicht aandacht vraagt voor het beperken van oververhitting in nieuwbouwwoningen.

Maar de uitdaging beperkt zich niet tot nieuwbouw. Ook bestaande woningen krijgen steeds vaker te maken met langdurige hitteperiodes. Bewoners zoeken daarom naar betaalbare manieren om hun woning comfortabel te houden. Bodemenergie biedt hiervoor een belangrijk voordeel. Dankzij de relatief constante temperatuur van de ondergrond kan een woning in de zomer efficiënt worden gekoeld met een zeer beperkt elektriciteitsverbruik. Daarmee neemt niet alleen het wooncomfort toe, maar blijven ook de energiekosten beheersbaar.

Voor gemeenten en woningcorporaties speelt echter nog een tweede aspect. Bij systemen die actief koelen door warmte aan de buitenlucht af te geven, komt die warmte tijdens warme perioden in de directe leefomgeving terecht. Bij bodemenergie kan de warmte tijdens het koelen worden opgeslagen in de bodem, waardoor de buitenlucht niet wordt belast. Daarmee draagt bodemenergie niet alleen bij aan de energietransitie, maar ook aan het beperken van hittestress in woonwijken.

Wijkgerichte ontwikkeling

ZLT-netten kunnen lokaal of wijkgericht worden ontwikkeld en gefaseerd worden uitgebreid. Daardoor kunnen gemeenten stapsgewijs verduurzamen, zonder afhankelijk te zijn van één groot infrastructuurproject.

Ook in de keuze van bronnen bieden ZLT-netten flexibiliteit. ZLT-netten kunnen waar passend gebruikmaken van bodemenergie, waaronder WKO, en worden gecombineerd met bijvoorbeeld aquathermie of andere duurzame warmtebronnen. Dat maakt het mogelijk om per gebied de oplossing te kiezen die technisch én economisch het beste past.

Geef bodemenergie een volwaardige plaats in het warmteprogramma

Er bestaat geen universele oplossing voor de warmtetransitie. Iedere wijk vraagt om een eigen afweging. Juist daarom is het belangrijk dat gemeenten alle bewezen technieken volwaardig beoordelen op dezelfde criteria, zoals maatschappelijke kosten, uitvoerbaarheid, netbelasting, comfort en klimaatadaptatie.

De publicatie Op bodemenergie kun je bouwen laat zien dat bodemenergie op al deze aspecten een serieuze bijdrage kan leveren aan de gemeentelijke warmteopgave. Toch wordt deze techniek in de praktijk nog regelmatig pas laat of zelfs helemaal niet meegenomen in de afweging.

Dat is een gemiste kans. Gemeenten die bodemenergie vanaf het begin onderdeel maken van hun warmteprogramma’s vergroten de kans op een betaalbare, uitvoerbare en toekomstbestendige warmtetransitie.

Meer weten over bodemenergie?

Wilt u weten welke rol bodemenergie kan spelen binnen uw gemeente, woningcorporatie of gebiedsontwikkeling? Branchevereniging Bodemenergie ondersteunt overheden en andere partijen met kennis over de toepassingsmogelijkheden van bodemenergie en brengt u desgewenst in contact met gespecialiseerde marktpartijen voor een nadere verkenning of haalbaarheidsstudie.

Meer informatie en praktijkvoorbeelden vindt u op onze website www.bodemenergie.nl.

Foto: Van historische binnensteden tot nieuwbouwwijken: iedere buurt vraagt een passende warmteoplossing (iStock)