Bomen, zonwering en koelte uit de bodem kunnen een groot deel van de hitte buiten de deur houden

Nederlanders kunnen veel comfortabeler hittegolven doorstaan, door te investeren in groen in de wijk, zonwering, ventilatie en koelte uit de bodem. Dat blijkt uit onderzoek van Common Futures. Zonwering kan de temperatuuroverschrijding in huis bijvoorbeeld met zestig procent verminderen. “Nederland moet dringend een aanpak ontwikkelen voor duurzame koeling. Dat is nu een ondergeschoven kindje in de energietransitie. Comfortabel wonen in de zomer is net zo belangrijk als in de winter,” zegt Olof van der Gaag, voorzitter van de Nederlandse Vereniging Duurzame Energie (NVDE). Natuurlijke koeling kan ook helpen voorkomen dat het elektriciteitsnet overbelast raakt op warme zomeravonden, als velen tegelijk de airco aan zetten.

Bron: NVDE*

Het onderzoek naar de groeiende koelvraag en de rol van natuurlijke en passieve koeling is uitgevoerd in opdracht van TKI Urban Energy, Energy Innovation NL en RVO. Het daaropvolgende onderzoek naar de beleidsaanbevelingen is uitgevoerd in opdracht van NVDE.

Leefkwaliteit staat onder druk door toenemende hitte

We krijgen steeds vaker te maken met langere en warmere hitteperiodes. Nederland maakte dit jaar de op één na warmste juni sinds het begin van de metingen door, met een lange hittegolf van twaalf dagen, inclusief een code rood. Zuid-Nederland heeft inmiddels al vier hittegolven meegemaakt dit jaar. Tussen 22 en 28 juni waren er 480 meer sterfgevallen dan verwacht, met name in Oost- en Zuid-Nederland. Op veel plekken stapelt de warmte zich op doordat er veel asfalt of beton ligt in de omgeving. In binnensteden met weinig groen en water wordt het zo’n 2,5°C warmer dan in het buitengebied. Daardoor stijgt de behoefte aan koeling nog sneller.

Slim koelen beperkt zomerspits op het stroomnet

Inmiddels beschikt ongeveer een kwart van de Nederlandse woningen over een airconditioner. Naar verwachting groeit dat aandeel richting vijftig procent in 2030. Die ontwikkeling heeft gevolgen voor het energiesysteem. Met name omdat airco’s steeds vaker aan zullen staan in de avond, als de zon al weg is maar het nog steeds warm is. Tijdens de hittegolf van 2025 nam de Nederlandse elektriciteitsvraag tijdens enkele warme zomeravonden met bijna twee gigawatt toe, waardoor de nationale piekvraag tot de hoogste vijftien procent van alle uren van dat jaar steeg. Met de groeiende koelvraag de komende jaren, kunnen dergelijke hittepieken zelfs behoren tot de hoogste vier procent van alle jaarlijkse elektriciteitspieken. Dat vergroot de kans op netcongestie aanzienlijk. Tegelijkertijd worden airco’s steeds vaker ook gebruikt om in de winter woningen te verwarmen. Op koude winteravonden dreigen er daardoor ook stroompieken te ontstaan.

De grootste winst zit vóór de airco aangaat

Volgens de onderzoekers ligt de grootste winst in het voorkomen dat woningen oververhit raken. De ‘ladder van koeling’ geeft daar handvatten voor: eerst de omgeving koeler maken, vervolgens zonnewarmte buiten houden, daarna nachtventilatie of koelte uit de bodem benutten en pas als laatste stap actieve koeling inzetten.

De studie rekende de effecten door voor een gemiddelde Nederlandse woning. De resultaten laten zien dat iedere stap op de ladder een groot verschil maakt:
• Eerst het gebied: een koelere leefomgeving met meer groen en water vermindert de warmtelast met ongeveer 15 procent;
• Samen met de schaduw van bomen wordt de warmtelast nog eens met 36 procent verlaagd;
• Buitenzonwering aan het gebouw levert de grootste winst op en reduceert de resterende temperatuuroverschrijding met 62 procent;
• En voor de dan nog resterende koelvraag kunnen nachtventilatie en bodemkoelte het comfort verder verhogen zonder grote extra belasting van het elektriciteitsnet.

“Laten we zorgen dat iedereen kan genieten van een huis met een fijne temperatuur in een groene buurt. De effecten zijn scheef verdeelt in Nederland, niet iedereen zal puffen, maar zeker Limburgers met een verouderde huurwoning in de stad krijgen het echt heel heet. Alle stappen van de ladder van koeling zijn nodig, zeker voor de risicogebieden in Nederland,” zegt Jeske Zonneveld van Energy Innovation NL.

Koeling hoort in het energiebeleid

Op dit moment krijgt koeling nog te weinig aandacht in de uitvoering van de energie- en warmtetransitie. Terwijl gemeenten en de Rijksoverheid vooral kijken naar verwarming in de winter en de groeiende elektriciteitsvraag als gevolg van de warmtevraag. Zo blijft de behoefte aan koeling in de zomer nog een blinde vlek. De onderzoekers pleiten daarom voor een integrale aanpak waarin vergroening, woningrenovatie en de energietransitie elkaar versterken.

Beleidsaanbevelingen om verkoeling voor iedereen mogelijk te maken

De onderzoekers doen onder meer de volgende aanbevelingen:
• Koele omgeving: voer een groennorm in voor woonwijken en bescherm bestaand groen; Weeg de maatschappelijke baten van groen mee, zoals minder hittestress, lagere zorgkosten, waterberging, biodiversiteit en hogere vastgoedwaarden;
• Warmte weren: geef subsidie voor zonwering en merk oververhitting van huurwoningen aan als gebrek;
• Koelte uit de bodem: bevorder de inzet van koelte uit de bodem, onder andere met gemeentelijke warmteprogramma’s;
• Actieve koeling: help consumenten met het kiezen van airco’s en warmtepompen die kunnen koelen en bevorder de efficiëntie van airco’s;
• Energiesysteem: Neem koelpieken mee in de plannen voor verzwaring van het elektriciteitsnet.

“Door slim te investeren in groen, zonwering en koelte uit de bodem verbeteren we het wooncomfort, beperken we de druk op het elektriciteitsnet én maken we Nederland beter bestand tegen een warmer klimaat,” zegt Van der Gaag.

Ook EHPA zet in op het belang van koeling, in Europees energiebeleid

Vrijwel gelijktijdig met het onderzoeksrapport van Common Futures/NVDE publiceerde de European Heat Pump Association (EHPA) een rapport over het groeiende belang van koeling in Europa. Omdat de EHPA zich specifiek richt op warmtepompen, gaat het rapport vooral in op de rol die warmtepompen kunnen spelen bij de toenemende koelvraag. Daarbij is er veel aandacht voor bodemgekoppelde warmtepompen, die de relatief lage temperatuur van de bodem kunnen benutten voor zeer efficiënte, passieve koeling. De warmte die daarbij aan de bodem wordt afgegeven, kan vervolgens in de winter weer worden benut voor verwarming. Daarmee onderstreept ook de EHPA dat duurzame koeling een integraal onderdeel van het toekomstige energiesysteem moet zijn. Lees ook het EHPA-rapport The other side of heat pumps: cooling matters

*Branchevereniging Bodemenergie is lid van de NVDE en was klankbord voor het Common Futures-rapport